على اصغر شميم
561
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
هيئت دولت در ماه شوال 1336 قمرى ( مردادماه 1297 ) شمسى ، تصويبنامهاى صادر كرد كه قسمتى از آن را از كتاب « تاريخ هيجده ساله آذربايجان » تأليف كسروى نقل مىكنيم : « نظر بر اينكه دولت جديد روسيه ، آزادى و مختاريت تام ملل را مقصود و آرزوى خود قرار و بالبه ويژه الغاى امتيازات و عهودى را كه از ايران تحصيل كردهاند ، از مجارى رسمى و غيررسمى به دفعات اعلان كرده است » . « نظر به اينكه امتيازات و عهدنامجات و مقاولات مزبوره « 1 » علاوه بر اينكه در تحت فشار و زور بر عليه مصالح مملكت اخذ و آنهايى كه بعد از اعلان مشروطيت بر خلاف نص صريح قانون اساسى مملكت تحميل شده است ، يا به موقع اجرا گذارده نشده يا به ترتيب خيلى ناقص اجرا و مخالف مواد مصرحه آنها رفتار شده ، نه تنها حقوق دولت استيفاء نگشته بلكه نقل و انتقال و يا سوء استعمال مدلول آنها غالبا به بهانههاى مضر سياسى و اقتصادى بر ضرر استقلال دولت و حوايج ملت اتخاذ شده است و بالجمله نظر بر اينكه دولت و ملت ايران هم حق دارد مثل ساير دول و ملل عالم از منابع ثروت و آزادى طبيعى خود استفاده بنمايد » . « لهذا هيئت دولت در جلسهى شنبه چهارم اسد ( مردادماه ) 1297 شمسى مطابق شوال المكرم 1336 هجرى قمرى ، الغاى كليهى عهدنامجات و مقاولات و امتيازات فوق الذكر را قطعا تصميم و مقرر مىدارد كه وزارت جليلهى امور خارجه ، مأمورين و نمايندگان دول خارجه ، مقيمان دربار ايران و سفراى دولت عليه ايران و مقيمان خارجه را از مفاد اين تصميم مستحضر داشته و وزارت جليله فوائد عامه و تجارت و فلاحت به وسايل مقتضيه براى استحضار عموم اعلان بنمايند » . اقدام كابينهى صمصام السلطنه ، كه بيشتر متكى به عناصر آزاديخواه و حزب احيا شده دموكرات بود ، اقدامى بجا و شايستهى تحسين و از لحاظ سياسى با توجه به انقلاب روسيه و نتايج حاصله از آن در ايران لازم و ضرورى بود و چهبسا اگر پاى بريتانيا به ميان نمىآمد و نفوذ سياسى و نظامى آن دولت جانشين نفوذ روسيه تزارى در سراسر كشور ما نمىشد و چنانكه بريتانيا ادعا مىكرد ، دوست واقعى ايران مىبود و دولت مركزى را تقويت مىكرد ،
--> ( 1 ) - منظور دولت عهدنامههاى گلستان و تركمانچاى و ساير معاهدات بازرگانى و كليهى امتيازات اقتصادى و سياسى بود كه تا پيش از انقلاب مشروطه ، دولت روسيهى تزارى با ايران امضا و يا از ايران تحصيل كرده بود .